تاڭ سۇلالىسى دەۋرىدىكى چاڭئەن: دۇنيانىڭ ئەڭ ئۇلۇغ شەھىرى

تاڭ چاڭئەن ئۆسۈپ يېتىلگەن شەھەر ئەمەس — بەلكى سىزىلغان شەھەر ئىدى. 582-يىلى سۈي (隋, Suí) سۇلالىسى، ئەسىرلەرلىك بۆلۈنۈشتىن كېيىن جۇڭگونى قايتا بىرلىككە كەلتۈرگەن ھامان، خاراب بولغان خەن شەھىرىنىڭ شەرقىي جەنۇبىدىكى ئوچۇق يەرگە يېپيېڭى پايتەخت سېلىشنى بۇيرىدى. ئىنژېنېر يۈۋېن كەي (宇文恺, Yǔwén Kǎi) مۇكەممەل تۆت بۇلۇڭلۇق شەكىلنى تاپشۇردى: شىمالدا ساراي شەھىرى، ئۇنىڭ ئاستىدا مەمۇرىيەت شەھىرى، شۇنداقلا 150 مېتىرغىچە كەڭ سەيلە كوچىلىرى مۇلازىمەت قىلىدىغان سېپىللىق ئاھالە مەھەللىلىرى تورى. تاڭ (唐, Táng) 618-يىلى شەھەرنى ئۆتكۈزۈۋېلىپ، ئۇنىڭ كونا نامى چاڭئەن (长安, Cháng'ān) — «مەڭگۈلۈك تىنچلىق» — نى ئەسلىگە كەلتۈردى. سېپىللار تەخمىنەن 84 كىۋادرات كىلومېتر ئەتراپىدىكى 36 كىلومېترنى ئايلىناتتى: شۇ دەۋردە قەستەن پىلانلانغان ئەڭ چوڭ شەھەر، كېيىن ياپونىيەنىڭ نارا ۋە كيوتو پايتەختلىرىگە نەمۇنىلىك قىلىنغان.

سەككىزىنچى ئەسىردىكى يۇقىرى پەللىسىدە، تەخمىنەن بىر مىليون ئادەم شۇ سېپىللار ئىچىدە، ئۇنىڭ سىرتىدىكى ئالدى-قىياپەتلەردە تېخىمۇ كۆپ كىشى ياشىغان — كۆپىنچە مۆلچەرلەرگە كۆرە دۇنيادىكى ئەڭ چوڭ شەھەر، باغداد ۋە كونستانتىنوپولدىن ئۈستۈن. ئۇ يەنە ئەڭ قاتتىق تىزگىنلەنگەن شەھەرلەرنىڭ بىرى ئىدى. 108 مەھەللىنىڭ ھەر بىرىنىڭ ئەتراپى سېپىل بىلەن قورشالغان، كەچ كىرىشى بىلەن دەرۋازىلىرى تاقالاتتى؛ بارابانلار كەچلىك قامالنى بىلدۈرەتتى، قاراڭغۇ چۈشكەندىن كېيىن كوچىدا تۇتۇلۇپ قالغان ئادەم مەھەللە چارلىغۇچىلىرىنىڭ تايىقىغا ئېرىشەتتى. سودا-سېتىق ئىككى ھۆكۈمەت باشقۇرۇشىدىكى بازارغا يىغىلغان — شەرق بازىرى (东市, Dōngshì) ئىچكى ئاۋات تاۋارلار ئۈچۈن، غەرب بازىرى (西市, Xīshì) خەلقئارا سودا ئۈچۈن — رەسمىي بۇيرۇق بىلەن چۈشتە ئېچىلىپ گۇگۇمدە تاقىلاتتى. مەقسەت تەرتىپ ئىدى: بۇ ئىمپېراتورنىڭ كۆرگەزمىسى ئىدى، شۇنداق باشقۇرۇلدى.

750-ئە يېقىن غەرب بازىرىنى ئايلىنىپ ئۆتسىڭىز، ئون نەچچە خىل تىلنى ئاڭلايتتىڭىز. سەمەرقەنتتىن كەلگەن سۇغدى (粟特, Sùtè) سودىگەرلىرى كارۋان سودىسىنى باشقۇراتتى؛ پارس (波斯, Bōsī) كۈمۈشى ۋە ئەرەب تاۋارلىرى — تاڭلىقلار ئەرەبلەرنى داشى (大食, Dàshí) دەپ ئاتايتتى — چەتئەل پۇلى قوبۇل قىلىدىغان دۇكانلار ئارقىلىق ئۆتەتتى. تۈرك گېنېراللىرى تاڭ قوشۇنلىرىغا قوماندانلىق قىلاتتى؛ كورىيە ۋە ياپونىيە ئوقۇغۇچىلىرى ئىمپېراتورلۇق ئىنستىتۇتىنى تولدۇراتتى؛ ياپون راھىبى كۇكاي (空海, Kōnghǎi) چىڭلوڭ ئىبادەتخانىسىدا تەنتىرىي بوددىزمنى ئۆگىنىپ، ئۇنى ياپونىيەگە ئېلىپ بېرىپ شىنگون مەكتىپىنى قۇردى. دىنلار ئوچۇق ئىشلەيتتى: ھەر ئىككىنچى مەھەللىدە بوددا ئىبادەتخانىلىرى، زەرتۇشت ۋە مانى دىنلىرى ئىبادەتخانىلىرى، شۇنداقلا 781-يىلدىكى تاشقا ئويۇلغان ھېكايىلىك نېستورىيان خىرىستىيان چېركاۋى — بۇنى بۈگۈن تاش ئابىدىلەر ئورمىنىدا ئوقۇيالايسىز. چەتئەللىكلەر مەيخانىلارنى باشقۇراتتى، مەيخانىلار مودا بەلگىلىرىنى تىكىپ چىقاتتى، ساراي ئىككىلىسىنى دورايتتى. تولۇق سودا ھېكايىسى شىئەن ۋە يىپەك يولىدە.

تاڭ چاڭئەن شېئىرىيەت بىلەن ماڭاتتى، خۇددى ھازىرقى زامان شەھەرلىرى ئېلېكترونلۇق خەت بىلەن ماڭغاندەك. ئىمپېراتورلۇق ئىمتىھانىدىن ئۆتۈش قائىدىلىك شېئىر يېزىشنى بىلدۈرەتتى؛ ئەمەلدارلار، ساراي ئەھلى ۋە مەيخانا قىزلىرى زىياپەتتە شېئىر ئالماشتۇراتتى؛ داڭلىق مىسرالار نەچچە كۈن ئىچىدىلا مەيخانا تېمىلىرىغا كۆچۈرۈلەتتى. لى باي (李白, Lǐ Bái) 740-يىللىرى پايتەختتە ئىچىپ، دەۋرنىڭ كۆرەڭلىكىنى يازاتتى؛ دو فو (杜甫, Dù Fǔ) ئۇ يەردە ئون يىل قاتتىق ئىمتىھاندىن ئۆتەلمەي، دەۋرنىڭ ۋىجدانىنى يازاتتى؛ باي جۈيى (白居易, Bái Jūyì) ئىبادەتخانا سۇپىسىدىن پەسكە قاراپ، تۆۋەندىكى مەھەللىلەرنىڭ شاھمات تاختىسىدەك تىزىلغىنىنى كۆردى — تورنىڭ ئەڭ ياخشى گۇۋاھچى سۈرىتى. دۇنيا تارىخىدا ھېچقانداق شەھەر بۇنداق مۇكەممەل ئەدەبىي پورترېت قالدۇرمىغان: مىڭلىگەن تاڭ شېئىرلىرى چاڭئەنگە بېغىشلانغان، جۇڭگو باشلانغۇچ مەكتەپلىرىدىكى بالىلار ھېلىمۇ شۇلاردىن باشلايدۇ.

راھىب شۈەنزاڭ (玄奘, Xuánzàng) 629-يىلى چاڭئەندىن رۇخسەتسىز ھالدا ھىندىستانغا تاۋاپقا چىقىپ، 645-يىلى 657 سۇترا ۋە قەھرىمانلارچە كۈتۈۋېلىش بىلەن قايتىپ كەلدى. چوڭ ياۋا غاز مۇنارى 652-يىلى ئۇنىڭ كۇتۇپخانىسىنى ساقلاش ئۈچۈن كۆتۈرۈلدى، ئۇنىڭ دۆلەت مەبلىغى بىلەن قۇرۇلغان تەرجىمە ئىدارىسى جۇڭگو بوددىزمنىڭ ئۆلچىمىنى تىكلىدى. كىچىك ياۋا غاز مۇنارى يېرىم ئەسىردىن كېيىن يەنە بىر تەرجىمە-راھىبنىڭ تېكستلىرى ئۈچۈن قۇرۇلدى. تەنتىرىي ئۇستازلىرى چىڭلوڭ ئىبادەتخانىسىدا دەرس بېرەتتى، ئىمپېراتورلار ساراي ئىچىدە ئىبادەتخانا تۇتاتتى، ئەسىرنىڭ ئوتتۇرىلىرىدا شەھەردە نەچچە ئون ئاكتىپ ئىبادەتخانا بار ئىدى. بۈگۈن چوڭ ياۋا غاز مۇنارىغا چىقسىڭىز، شۇ دەۋرنىڭ ئەڭ مۇھىم بوددا بىناكارلىق تۈرىنىڭ ئىچىدە تۇرىسىز.

755-يىلى چېگرا گېنېرالى ئەن لۇشەن (安禄山, Ān Lùshān) — ئۆزى سۇغدىي پۇشتىدىن — قوزغىلاڭ كۆتەردى، 756-يىلىغا كەلگەندە قوشۇنلىرى دەرۋازىلار ئالدىدا ئىدى. ياشانغان ئىمپېراتور شۈەنزوڭ (唐玄宗, Táng Xuánzōng) سىچۇەنگە قاراپ قاچتى؛ ئۇنىڭ قوغدىغۇچىلىرى ماۋېي (马嵬, Mǎwéi)دا ئىسيان كۆتەردى ۋە ئۇنىڭ سۆيگۈلىك توقالى ياڭ گۇيفېي (杨贵妃, Yáng Guìfēi)نىڭ ئۆلۈمىنى تەلەپ قىلدى — بۇ جۇڭگو شائىرلىرى شۇنىڭدىن بېرى قايتا-قايتا سۆزلەپ كەلگەن تراگېدىيە، شۇنداقلا ئاشىق-مەشۇقلارنىڭ ئىسسىق بۇلاق پاناھگاھى بولغان خۇاچىڭ سارىيى ھېلىمۇ سودا قىلىدىغان رومانتىكىدۇر. سۇلالە پايتەختنى ئۇيغۇر ئاتلىق قوشۇنلىرى بىلەن قايتۇرۇۋالدى، ئەمما ھەقىقىي ئەسلىگە كېلەلمىدى: ئۇرۇش بېگلىرى ئۆلكىلەرنى ساقلاپ قالدى، ساراي ئاغۋاتلىرى ساراينى باشقۇردى. 881-يىلى قوزغىلاڭچى خۇاڭ چاۋ (黄巢, Huáng Cháo) شەھەرنى يەنە تالان-تاراج قىلدى، 904-يىلى ئۇرۇش بېگى جۇ ۋېن (朱温, Zhū Wēn) ساراينى لويانغا مەجبۇرلىدى، ئوردا-سارايلارنى چېقىپ، ئۆز پايتەختىنى قۇرۇش ئۈچۈن خىشنى ۋېي دەرياسى (渭河, Wèihé)دىن ئېقىتىپ ئۆتكۈزدى. چاڭئەننىڭ جۇڭگونىڭ مەركىزىدىكى مىڭ يىللىق سەپىرى مەڭگۈلۈك ئاخىرلاشتى.

شەھەر سېپىلىدا تۇرسىڭىز، ئەمەلىيەتتە تاڭ چاڭئەننىڭ ئىچىدە تۇرىسىز: مىڭ سېپىلى، 1370-يىللاردا سېلىنغان، پەقەل كونا مەمۇرىيەت يادروسىنى ئورايدۇ — تاڭ شەھىرى ئۇنىڭدىن خېلىلا ھالقىپ، جەنۇب ۋە غەربكە سوزۇلاتتى. ھازىرقى تور يەنىلا تاڭ سىزىقلىرىنى ساقلايدۇ: جۇچۆ كوچىسى (朱雀大街, Zhūquè Dàjiē) سېپىلدىن جەنۇبقا تاڭ مەركىزىي ئوقى بويىچە ئۆتىدۇ، مەركەزنىڭ جەنۇبىدىكى كۋادراتلار يەنىلا كونا مەھەللە تۇتاشقانلىرى بويىچە ئۈزۈلىدۇ. قالغىنى باغقا ئايلانغان ئەسلىمە. دامىڭ سارىيى خارابىلىكى — تاڭ ئىمپېراتورلىرى ئەمەلىيەتتە ياشىغان ۋە ھۆكۈم سۈرگەن غايەت زور شەرقىي-شىمال سارىيى، بېيجىڭنىڭ مەنئى شەھىرىدىن ئۈچ ھەسسىدىن كۆپ چوڭ — ھازىر بىر ئارخېئولوگىيە باغچىسى. چۈجياڭ كۆلى رايونى ۋە تاڭ بەھىشتى تاڭنىڭ ساياھەت باغلىرىنى تېما باغچىسى قىلىپ قايتا قۇرىدۇ، چوڭ تاڭ يورۇق شەھىرى پىيادىلەر كوچىسى — رەڭگارەڭ، قىستى-قىستىق ۋە قاراڭغۇ چۈشكەندىن كېيىن راستتىنلا قىزىقارلىق — ھازىرقى شىئەننىڭ ئۆزىنىڭ ئەڭ ئۇلۇغ دەۋرىگە بولغان مۇھەببەت خېتى.

• چوڭ ياۋا غاز مۇنارى: شۈەنزاڭنىڭ كۇتۇپخانىسى، 652-يىلىدىن تارتىپ — ئاساسلىق تاڭ بىناسى.
• كىچىك ياۋا غاز مۇنارى: تىنچراق قوشكېزەك، ئىبادەتخانا ئارامگاھىدا شىئەن مۇزېيى بار.
• دامىڭ سارىيى: ئىمپېراتورلىكنىڭ ھەقىقىي ھاكىمىيەت مەركىزى ئۈستىدىكى ساراي-باغچە — گۇگۇمدە ئەڭ ياخشى.
• تاش ئابىدىلەر ئورمىنى: 781 نېستورىيان ئابىدىسى ۋە تاڭدا ئويۇلغان كۇڭزىچىلىق كلاسسىكلىرى — تاشتا چاڭئەن.
• شەنشى تارىخ مۇزېيى: تاڭ ئالتۇنى، سۇغدىي ھەيكەلچىلىك ۋە قەبرە تام سۈرەتلىرى — شەھەرنىڭ ماددىي ھاياتى بىر ئۆيدە (ھەقسىز؛ ۋاقىتلىق ئورۇن زاكاز قىلىڭ).
• خۇاچىڭ سارىيى: لى تېغىنىڭ ئېتىكىدە شۈەنزوڭ بىلەن ياڭ گۇيفېينىڭ ئىسسىق بۇلاق پاناھگاھى.
• چوڭ تاڭ يورۇق شەھىرى: خىيالىي نۇسخىسى — قاراڭغۇ چۈشكەندىن كېيىن كېلىڭ ۋە ئۇنى كوچا تىياتىرى دەپ بىلىڭ.