Big Wild Goose Pagoda against the sky, Xi'an

Tarih ve kültür

Tang dönemi Chang'an: Dünyanın en büyük kenti

Bir milyon insan otuz altı km'lik surların içinde, duvarlarla çevrili 108 mahalle, iki resmî büyük pazar, dükkanların raflarında Pers gümüşleri ve meyhane duvarlarında dizilen şiirler — üç yüzyıl boyunca Cháng'ān yeryüzünün en büyük, en kozmopolit kentiydi. Nasıl işledi, neden çöktü ve bugünün Xi'an sokaklarına ne bıraktı?

Bir bakışta

6 dk okuma
8 bölüm

Photo by Alexey Komarov, via Wikimedia Commons · CC BY-SA 4.0

Cetvelle çizilmiş bir kent

Tâng dönemi Cháng'ān kendiliğinden büyüyen bir kent değildi — çizilmiş bir kentti. MS 582'de, yüzyıllar süren bölünmenin ardından Çin'i yeniden birleştiren Suí hanedanlığı, Han kentinin yıkıntılarının güneydoğusundaki boş arazide yepyeni bir başkent planlanmasını buyurdu. Mühendis Yǔwén Kǎi, kusursuz bir dikdörtgen kent teslim etti: kuzeyde Saray Kenti, onun altında İmparatorluk Kenti, onun da altında surla çevrili mahallelerden oluşan bir ızgara ve 150 metreye varan ana bulvarlar. 618'de Tâng hanedanlığı kenti devraldı ve eski adı Cháng'ān'ı — «sürekli dirlik» — geri getirdi. Surların çevre uzunluğu yaklaşık 36 km, kapladığı alan ise 84 km²'ydi: insanlığın o güne dek kurduğu en büyük planlı kent; daha sonra Japonya'nın Heijō ve Heian başkentleri onun kopyası oldu.

Bir milyon insan, tek bir sokağa çıkma yasağı

yüzyıldaki zirvesinde yaklaşık bir milyon insan surların içinde yaşıyordu; dışındaki banliyölerde daha da fazlası — çoğu tahmine göre bu, o çağda dünyanın Bağdat ve Konstantinopolis'i geçen en büyük kentiydi. Aynı zamanda en sıkı denetlenen kentlerden biriydi. Surla çevrili 108 mahallenin her birinin kendi surları vardı; kapıları gece çöker çökmez kapanırdı. Davullar sokağa çıkma yasağının başladığını ilan ederdi; karardıktan sonra sokakta yakalanan, mahalle devriyesinin coplarını yerdi. Ticaret iki resmî pazarın içine hapsedilmişti — Doğu Pazarı (Dōngshì) iç lüks mallar, Batı Pazarı (Xīshì) uluslararası ticaret — resmî kurala göre öğlen açılır, gün batımında kapanırdı. Asıl mesele düzendi: imparatorun vitrini, doğal olarak bir vitrin gibi yönetildi.

Dünyanın en kozmopolit kenti

MS 750 dolaylarında Batı Pazarı'nda dolaşsanız düzine aşkın dil duyabilirdiniz. Semerkandlı Soğd (Sùtè) tüccarlar kervan ticaretini yürütürdü; Pers (Bōsī) gümüşleri ve Arap malları — Tânlılar Araplara Dàshí derdi — yabancı para kabul eden dükkanlarda dolaşırdı. Göktürk generaller Tâng ordularına komuta ederdi; Silla ve Japon öğrenciler İmparatorluk Akademisi'ni doldururdu; Japon rahip Kūkai (Kōnghǎi) Qinglong Tapınağı'nda Vajrayana Budizmini okudu, öğretileri Japonya'ya götürdü ve Şingon mezhebini kurdu. Dinler açıktan açığa yaşardı: neredeyse her mahallede bir Budist tapınağı, ayrıca Zerdüşt ve Mani tapınakları ve bir Nasturi kilisesi vardı — öyküsü 781 tarihli bir stelde kazılıdır ve bugün hâlâ Orman Stel'de okuyabilirsiniz. Yabancılar meyhaneleri yürütür, meyhaneler modayı belirler, saray ikisinden de öğrenirdi. Tam ticaret öyküsü Xi'an ve İpek Yolu yazısında.

Şairlerin kenti

Tâng dönemi Cháng'ān, şiir için, modern kentin e-posta için olduğu gibiydi. İmparatorluk sınavını geçemek, kurallı şiir yazmayı gerektirirdi; memurlar, bilgeler ve şarkıcı kızlar ziyafetlerde şiir alışverişi yapar, karşılık yazardı; güzel mısralar birkaç gün içinde meyhane duvarlarını kaplardı. Lǐ Bái 740'larda Cháng'ān'da içip türkü söyledi ve bir çağın nefesini yazdı; Dù Fǔ orada, art arda başarısız sınavlarla on sıkıntılı yıl geçirdi ve bir çağın vicdanını yazdı; Bái Jūyì bir tapınağın yüksek terasında durup aşağı baktığında, mahallelerin bir satranç tahtası gibi serildiğini gördü — kent dokusunun en ruhânî tanıklığı. Dünya tarihinde hiçbir kent böyle eksiksiz bir edebî portre bırakmadı: binlerce Tâng şiiri Cháng'ān'da geçer ve Çinli ilkokul çocukları bugün hâlâ onlarla başlar.

Budizmin altın çağı

629'da rahip Xuánzàng, izinsiz gizlice Cháng'ān'dan ayrıldı, kutsal metinler için Hindistan'a gitti ve 645'te 657 metinle döndü; bir kahraman gibi karşılandı. Büyük Yaban Kazı Pagodası 652'de çevirilerini barındırmak için yapıldı; sarayın desteklediği çeviri bürosu Çin Budizmi için standardı belirledi. Yarım yüzyıl sonra, Küçük Yaban Kazı Pagodası başka bir çevirmen-rahibin metinleri için dikildi. Vajrayana ustaları Qinglong Tapınağı'nda öğretti, imparatorun sarayında bir Budist şapeli vardı ve 8. yüzyıl ortasında kentte düzinelerce tapınak etkindi. Bugün Büyük Yaban Kazı Pagodası'na tırmandığınızda, o çağın en önemli Budist mimarlık projesinin tam üzerinde duruyorsunuz.

An Luşan ve uzun çöküş

755'te Soğd kökenli sınır kumandanı Ān Lùshān başkaldırdı ve 756'da ordusu kentin kapısına dayandı. Yaşlı Tâng Xuanzong (Táng Xuánzōng) Siçuan'a kaçtı; yolda muhafızları Mǎwéi'de (马嵬) isyan etti ve gözdesi Yáng Guìfēi'nin (杨贵妃) ölümünü dayattı — Çinli şairlerin yüzyıllar boyu işlediği trajedi ve Huaqing Sarayı kaplıca konutunun bugün hâlâ anlattığı aşk öyküsü. Tâng, Uygur süvarileriyle başkenti geri aldı ama bir daha toparlanamadı: askerî valiler bölgeleri yarı özerk yönetti, hadımlar sarayı ele geçirdi. 881'de isyancı Huáng Cháo (黄巢) Cháng'ān'ı yeniden yağmaladı; 904'te savaş ağası Zhū Wēn (朱温) sarayı doğuya, Luoyang'a taşıdı, sarayları söküp tahtalarını kendi başkentini yapmak için Wei Nehri (Wèihé) boyunca saldı. Cháng'ān'ın Çin'in merkezinde bin yıldan fazla süren egemenliği tamamen bitti.

Tang Chang'an'ın sokak dokusunda kalan izleri

Şehir surları üzerinde durduğunuzda aslında Tâng dönemi Cháng'ān'ın bağrındasınız: 1370'lerde yapılan Míng surları, eski idarî çekirdeğin yalnızca küçük bir bölümünü çevreler — Tâng başkenti onun çok güneyine ve batısına uzanırdı. Bugünün sokak ızgarası hâlâ Tâng dönemi doğrultularını korur: Zhūquè Bulvarı (Zhūquè Dàjiē), Tâng merkez eksenini izleyerek surdan güneye uzanır ve kent merkezinin güneyindeki bloklar hâlâ eski mahalle suru dikişleri boyunca bölünür. Geri kalan parklarda birer anıya dönüşmüştür. Daming Sarayı kalıntıları — Tâng imparatorlarının gerçekten yaşayıp yönettiği dev kuzeydoğu saray kompleksi, alanı Pekin Yasak Şehri'nin üç katından fazla — bugün bir arkeoloji parkıdır. Qujiang Havuzu yöresi ve Tang Cenneti, Tâng bahçelerini bir tema parkı olarak yeniden kurar; Grand Tang Ever-Bright City yaya sokağı — bayağı, kalabalık, ama karardıktan sonra gerçekten eğlenceli — modern Xi'an'ın en parlak çağına yazdığı aşk mektubudur.

Bugün nerede görülür

Büyük Yaban Kazı Pagodası: Xuánzàng'ın metin kitaplığı, 652'den beri ayakta — Tâng mimarisinin mutlaka görülmesi.
Küçük Yaban Kazı Pagodası: daha sessiz kardeş kulesi; komplekste Xi'an Müzesi bulunur.
Daming Sarayı: imparatorluğun gerçek güç merkezine kurulan saray kalıntıları parkı — alacakaranlıkta en güzel.
Orman Stel: 781 Nasturi stelesi ve Tâng döneminde kazınmış Konfüçyüs klâsikleri — Cháng'ān taş üzerine donmuş.
Shaanxi Tarihi Müzesi: Tâng altın-gümüş kapları, Soğd figürleri ve mezar duvar resimleri — tek çatı altında kentin maddî yaşamı (ücretsiz, zaman dilimi gerekir).
Huaqing Sarayı: Tâng Xuanzong ile Yáng Guìfēi'nin kaplıca konutu, Lí Dağı'nın eteğinde.
Grand Tang Ever-Bright City: düşsel sürüm — karardıktan sonra gelin ve bir sokak tiyatrosu olarak görün.

Sorular, yanıtlandı

Tang dönemi Chang'an ne kadar büyüktü?

Sur çevresi yaklaşık 36 km, alanı 84 km², 108 kapalı mahalle ve iki resmî pazardan oluşan bir ızgara. 8. yüzyıldaki zirvede surlar içindeki nüfus çoğunlukla bir milyona yakın sayılır — o dönemde dünyanın en büyük kenti.

Chang'an gerçekten o zamanlar dünyanın en büyük kenti miydi?

Tâng zirvesinde çoğu araştırmacı evet der — Bağdat ve Konstantinopolis'i geçmiştir. Eski nüfus rakamları yalnızca tahmidir, ama Cháng'ān'ın ölçeği (sur içinde 84 km²) ile belgelenmiş nüfus yoğunluğunu aynı anda tutturan çağdaş bir kent yoktur.

Tang dönemi Chang'an bu kadar kozmopolit neden?

İpek Yolu'nun doğu terminaliydi ve erken Tâng politikası gelip giden akını açık karşıladı: Soğd, Pers ve Arap tüccarlar, Göktürk askerler, Japon ve Koreli rahip ve öğrencilerin hepsi buraya yerleşti. Zerdüşt, Mani ve Nasturi gibi yabancı dinler Budizmle birlikte açıkça yaşadı. 755 Ān Lùshān isyanından sonra kuşku büyüdü ama kozmopolit yüzyıl artık tarihe karışmıştı.

Chang'an artık neden Çin'in başkenti değil?

755 Ān Lùshān isyanı Tâng'ın gücünü kırdı, 881'de Huáng Cháo birlikleri Cháng'ān'ı ele geçirdi, 904'te savaş ağası Zhū Wēn sarayı Luoyang'a taşıdı ve sarayları söktürdü. 907'de Tâng yıkılınca hiçbir hanedanlık geri dönmedi — aşırı işlenen Guanzhong Ovası artık bir başkenti ucuz besleyemezdi ve Çin'in ekonomik ağırlık merkezi çoktan güneydoğuya kaymıştı.

Bugünkü Xi'an'da Tang dönemi Chang'an hâlâ görülebilir mi?

Evet — Büyük Yaban Kazı Pagodası ve Küçük Yaban Kazı Pagodası öz Tâng mimarisidir, Daming Sarayı kalıntıları bir arkeoloji parkıdır, Orman Stel Tâng döneminde kazınmış klâsikleri korur ve Míng surlarının güneyindeki sokak ızgarası hâlâ Tâng bulvarlarını izler. Zhūquè Bulvarı eski merkez ekseni boyunca uzanır.