Сианий (Чан-ань) богино түүх

Эзэн хаадын үеэс ч өмнө хүмүүс энд сайхан амьдарч байсан. Орчим 6,000 жилийн өмнө Яньшао соёл (仰韶, Yǎngsháo)-ын тариаланчдын тосгон Банпо (半坡, Bànpō)-д, орчин үеийн Сианий зүүн захад байрлаж байв. Тэд тариа тарьж, гахай услаа, нумтай ан хийж, будагт ваар шавардаг — загас, хүний нүүрний хээтэй улаан савнууд нь одоо Хятадын түүхэн өмнөх үеийн бэлгэдэл болсон. Тосгоныг батлан хамгаалах сувгаар хүрээлж, түүний зохион байгуулалтыг ихэвчлэн эх эрхт ёсөөрхөг нийгэм гэж уншдаг. Банпо нь Сианий түүх Анхдагч эзэн хаанаар эхэлдэггүй — зөв талыг сонгосон тариаланчдаар эхэлдэг гэдгийг сануулж буй чимээ.

Энэ талаас ноёрхсон анхны агуу гүрэн бол Жоу (周, Zhōu, ойр. МЭӨ 1046–256). Тэдний хос нийслэл Фэнхао (丰镐, Fēnghào) өнөөгийн хотын баруунд Вэй мөрний дээр байсан ба түүнээс эртний Жоу хаадууд ёслолын төртэй, хүрэл савнууд нь өнөө хүртэл Хятадын музейрийн цуглуулгын гол тулгууд болсоор. Газарзүй энэ сонголтыг тайлбарладаг. Гуанжун тал (关中, Guānzhōng) — уулсаар хүрээлэгдсэн, цөөхүүл даваагаар сүлжилдсэн Вэй мөрний хөндий — үржил шимтэй, хамгаалалттай, баруун хязгаарт ойр байсан. Сианийг нийслэл болгосон дараагийн бүх гүрэн ижил газрыг л авч байсан.

Цинь (秦, Qín) нь талын баруун зах дээрх хязгаарын муж, өрсөлдөгчдөөс хатуу, хэрцгий байсан. МЭӨ 221 онд тэдний хаан Ин Жэн (嬴政, Yíng Zhèng) сүүлийхийг нь эзлэн, өөрийгөө Цинь Шихуан (秦始皇, Qín Shǐhuáng) — Анхдагч эзэн хаан хэмээн зарлав. Ердөө арваад жилийн ноёрхолд тэрээр бичгийн хэл, мөнгөн тэмдэгт, жин хэмжүүрийг нэгтгэж, тэр ч байтугай тэрэгний тэнхлэгийн өргөнийг стандартлаж, Сяньян (咸阳, Xiányáng)-дах нийслэлээсээ эртний эзэнт улсын тэгш замуудыг зүүн зүгт гаргасан. Тэрээр мөн зуугаад мянган хөдөлмөрчдийг булш болон түүний шавар цэргийн арми-г босгохын тулд албадан авчээ. Гүрэн нь МЭӨ 210 онд түүнийг нас барснаас гурван жилийн дараа нуран. Түүний цохиж босгосон загвар — нэг Хятад, нэг бичиг, нэг засаглал — хоёр мянган жил оршсон.

Хан (汉, Hàn, МЭӨ 202 — МЭ 220) өнөөгийн төвөөс зүүн урд шинэ нийслэл босгож, Чан-ань (长安, Cháng'ān) — «Үүрд энх амгалан» хэмээн нэрлэв. Энэ нь дэлхийн хамгийн том хотуудын нэг болон өргөжсөн бөгөөд эзэн хаан Ү (汉武帝, Hàn Wǔdì)-ийн дор түүхэн дэх хамгийн алдартай худалдааны сүлжээний эхлэлийн төв болсон. МЭӨ 138 онд эзэн хаан нүүдэлчин Шиүнну (匈奴, Xiōngnú)-ын эсрэг холбоотон хайх Чан Цянь (张骞, Zhāng Qiān)-ийг илгээв. Тэрээр арван гурван жилийн дараа холбоогүйгээр буцаж ирсэн ч Төв Азийн талаар бүрэн тайлан-тай ирсэн — мөн дагалдсан элч, цэргийн пост, тэмээн карваанууд Торго зам болсон. Торго баруун зүгт гарч; морь, усан үзэм, шил, сүүлдээ Буддизм Чан-аний хаалгаар дорно зүгт ирсэн.

Зуун жилийн хуваагдалын дараа Сүй (隋, Suí) Хятадыг дахин нэгтгэж, 582 онд тал дээр асар том төлөвлөсөн нийслэл — хэрэмтэй дүүргүүдийн төгс шугаман зохион байгуулалттай гаргасан. Тан (唐, Táng, 618–907) үүнийг өвлөн, Чан-ань нэрийг сэргээж, алтан үеийг удирдав. Оргил үедээ ойролцоогоор сая хүн 36 км орчим хэрэмний тойргийн дотор амьдарч байсан — дэлхий дээрх хамгийн том хот, мөн хамгийн иргэншсэн нь ямар ч байсан. Согд худалдаачид Перс мөнгөн эргэлдэж байсан Баруун захыг эрхлэн явуулж; Түрэг ноёд, Японы лам, Солонгос оюутнууд дүүргүүдийг дүүргэж; зоротастри, неосториан шашин, маничейн сүмүүд буддын хийдүүдийн хажууд үйл ажиллагаа явуулж байв. Лам Сүаньжан (玄奘, Xuánzàng) Энэтхэгээс зуун буддын судруудтай буцаж ирж, Том хар бужингааны суварга (Big Wild Goose Pagoda) тэдгээрийг хадгалах барьжээ. Эзэнт гэр бүл Хуачин ордон-д халуун рашааны амралтыг хадгалж, Хятадын хамгийн олон дахин яригдсан эзэнт хайр дурлалын тайз — эзэн хаан Сүаньжун болон Ян Гуйфэй (杨贵妃, Yáng Guìfēi).

Төгсгөл хэрцгий байсан. Ан Лушаны бослого (755–763) Тан гүрний хүчийг сүйтгэж, гүрний сүүлийн арваад жилд Чан-ань нэгээс олон удаа тонон сүйтгүүлжээ. 907 онд Тан унаснаар нийслэл дорно зүгт нүүж — хэзээ ч буцаагүй. Сиань дараагийн мянган жилийг дэлхийн төв бус бүс нутгийн том хот болгон өнгөрөөв. Хамгийн харагдах дурсгал нь тэр урт үдэшлэгээс: өнөөдөр таны үзэх хот хэрэм-ийг Мин (明, Míng) 1370-аад онд барьж, Жооны цамхаг тойрсон мэл хэмжээний жижиг хотыг хаасан. Мин мөн үүнд одоогийн нэр — Сиань, «Баруун энх амгалан»-г өгсөн. Дараа нь 1974 онд Линтун (临潼, Líntóng)-д гантай тариаланчид худгаа малах үед шавар толгойонд цохиж, орчин үеийн Сиань дэлхий эртний Хятадтай уулзах газар болон хоёрдугаар амьдралаа олов.

• Шинэ чулуун зэвсгийн Банпо: төвөөс зүүн зүгт Банпо музей — газар дээрээ малтсан тосгон (метрооны 1-р шугам Банпо хүртэл; энэ сайтад бүрэн хуудас хараахан алга).
• Анхдагч эзэн хааны Цинь: Шавар цэргийн арми — тэр нэгдлийн арван жилийн газар доорх цэргийн пост.
• Хан, Тан агуу их: Шэньси түүхийн музей, дээрх бүхнийг хамгийн сайн тоймлох (үнэгүй, гэхдээ цагийн завсрыг урьдчилан захиал; бүрэн хуудас хараахан алга).
• Тан хайр дурлал: Хуачин ордон, Ли уулын бэл дэх эзэнт халуун рашааны амралт.
• Торго замын амьд өв: Лалын хуарт, карваан авчирсан худалдаачдаас гаралтай — гүнзгий түүх нь Сиань ба Торго зам-д.
• Мин хот: хот хэрэм өөрөө, дээр нь унасан дугуйнаас хамгийн сайхан үзэгдэх.
• Гуанжун ландшафт: Хуа уул, тал дорно зүгт харсан ариун боржин чулуун оргил.